Λένε το νερό… νεράκι

Η περίοδος της δικτατορίας του Πινοσέτ στη Χιλή (1973 – 1990) είχε πολλά θύματα. Πολιτικοί του αντίπαλοι εξαφανίστηκαν, φυλακίστηκαν, βασανίστηκαν και δολοφονήθηκαν. Η Ισπανία είχε εκδώσει διεθνές ένταλμα σύλληψης εις βάρος του για τα γεγονότα αυτά. Το πιο σημαντικό θύμα, όμως, του Πινοσέτ ήταν το νερό. Το χειμώνα του 1981 η πολιτική «ηγεσία» της Χιλής έδωσε τη συγκατάθεσή της στο επίμονο αίτημα των φιλελεύθερων οικονομολόγων για τον «Τρίτο Κώδικα του Νερού». Με μια σειρά από νόμους, θεμελιώθηκε ότι το νερό εκτός από ένα κοινό δημόσιο αγαθό, είναι ένα σημαντικό αγαθό οικονομικής ανάπτυξης και άρχισε η πλήρης ιδιωτικοποίησή του. Έτσι, ολόκληρος ο υδροφόρος ορίζοντας (ποτάμια, λίμνες, υπόγεια ρεύματα κ.τ.λ.) της Χιλής, εκτός από τη θάλασσα, χωρίστηκε σε μερίδια που ονομάζονται «δικαιώματα νερού».

Όταν ξεκίνησαν οι πρώτες ιδιωτικοποιήσεις, η ιδιοκτησία του νερού διαχωρίστηκε από την ιδιοκτησία της γης, όπως όριζε μέχρι τότε ο «Δεύτερος Κώδικας του Νερού». Τα δικαιώματα νερού, που αποτελούν ισόβιους τίτλους ιδιοκτησίας, είναι πλέον ξεχωριστοί από τη γη και έχουν δική τους εμπορευματική αξία. Γι’ αυτόν το λόγο, δημιουργήθηκε η Mercado de Aguas (Αγορά Νερού), στην οποία μπορούν να πωληθούν, να ενοικιαστούν και να αγοραστούν τα δικαιώματα νερού. Η τιμή τους ποικίλει ανάλογα την περιοχή και την ποσότητα της ροής του νερού (λίτρα/sec). Αγγελίες τύπου: Πωλούνται δικαιώματα νερού, στον ποταμό Νέγρο, 10 χλμ από το Χορνοπίρεν, ποσότητα: 100 λίτρα το δευτερόλεπτο, τύπος πόσιμο, τιμή 494.000 ευρώ, είναι πολύ συχνό φαινόμενο στις εφημερίδες της Χιλής. Κάπως έτσι ένα δημόσιο αγαθό πρώτης ανάγκης μετατράπηκε σε εμπόρευμα.

Ο Κώδικας χωρίζει τα δικαιώματα νερού σε Aguas Consuntivas (νερά που χρησιμοποιούνται από βιομηχανίες και μετά τα επιστρέφουν σε ποταμούς ή κανάλια) και σε Aguas no Consuntivas (νερά που δεν επαναχρησιμοποιούνται επιφανειακά). Το 85% των νερών της πρώτης κατηγορίας (ποταμοί και λίμνες) σε μια τεράστια περιοχή του νότου ανήκουν στην πολυεθνική ισπανική εταιρία παραγωγής ενέργειας, την ENDESA. Από την άλλη πλευρά όλες οι εταιρίες ύδρευσης, παροχής πόσιμου νερού και αποχέτευσης βρίσκονται πια στα χέρια μεγάλων οικονομικών οργανισμών και πολυεθνικών εταιρειών. Στο βορρά, οι παραγωγοί αγροτικών προϊόντων ανταγωνίζονται τις μεταλλευτικές εταιρείες στην προσπάθειά τους να τραβήξουν και την τελευταία σταγόνα νερού από τα ποτάμια, αφήνοντας πόλεις σαν την Quillagua κατάξερες.

Η Quillagua, που βρίσκεται στην έρημο Ατακάμα είναι ο πιο άνυδρος τόπος στον πλανήτη. Η πόλη είχε κάποτε ένα ποτάμι, που τροφοδοτούσε μια όαση μέσα στην έρημο. Όμως οι μεταλλευτικές εταιρείες όπως η Codelco εξαγόρασαν τα δικαιώματα νερού στην Τσουκικαμάτα της Ατακάμα, όπου βρίσκεται ένα από τα τρία μεγαλύτερα ορυχεία χαλκού του κόσμου. Η κατανάλωση του ορυχείου είναι 1900 λίτρα/sec που αντιστοιχεί στην ποσότητα νερού που θα κατανάλωναν σε 1 μέρα 432.000 Αμερικανοί, ή 1.216.000 Ευρωπαίοι, ή 16.416.000 Αφρικανοί. Οι τεράστιες ποσότητες νερού που χρησιμοποιούνται για να ξεχωρίσουν το μέταλλο από την πέτρα μετέτρεψαν το ποτάμι σε ρυάκι, που δεν μπορούσε να χρησιμοποιηθεί, με αποτέλεσμα ο πληθυσμός της πόλης να έχει μειωθεί στο 1/5 τα τελευταία 20 χρόνια. Και η Quillagua είναι μόλις μία από τις πολλές μικρές πόλεις που έχουν πέσει θύματα του πολέμου για το νερό. Όλο και περισσότεροι Χιλιανοί στρέφονται στις πόλεις, αφού τα ποτάμια που τους έδιναν ζωή ρυπαίνονται και στερεύουν και δεν μπορούν να κάνουν τίποτα γι’ αυτό. Όμως και στις πόλεις τα δικαιώματα νερού είναι στα χέρια των πολυεθνικών που το νοικιάζουν ακριβά. Το κόστος σε καθαρό και πόσιμο νερό είναι 2,6 €/m3, ελάχιστα φθηνότερο από την Ελλάδα δηλαδή, αλλά ο μέσος μηνιαίος μισθός στη Χιλή είναι €215. Και το κόστος παραγωγής πόσιμου νερού από το θαλασσινό μέσω αφαλάτωσης είναι ακόμα αρκετά υψηλό, παρότι καλύπτει ήδη τις ανάγκες του μισού πληθυσμού.

            Υπάρχει, όμως, και μία κοινότητα που κατάφερε να αντισταθεί σε αυτόν τον πόλεμο. Το νερό στο Σαν Πέδρο της Ατακάμα, στο οποίο κατοικούν 1.200 γεωργοί, είναι κοινοτικό. Οι κάτοικοι διέκριναν από νωρίς τον κίνδυνο λειψυδρίας και έτσι δεν ενέδωσαν στις πιέσεις των μεταλλουργείων για πώληση των δικαιωμάτων νερού. Αντιθέτως, η κοινότητα προσπάθησε να εξασφαλίσει επιπλέον δικαιώματα για τους κατοίκους της. Για τη διαχείρισή τους δημιούργησαν την ένωση των Ποτιστών. Πρόκειται για έναν παραδοσιακό οργανισμό, που κατανέμει ισάξια το νερό ανάμεσα στους κατοίκους, ώστε να καλύπτονται τόσο οι προσωπικές τους ανάγκες, όσο και των χωραφιών τους.

            Για τους περισσότερους Χιλιανούς το νερό αποτελεί το δικό τους χρυσό. Είναι και δυσεύρετο και πανάκριβο. Από την άλλη, για τις εταιρίες αποτελεί ένα ακόμα επικερδές περιουσιακό στοιχείο. Τα μέτρα που, κατά καιρούς, έχουν ληφθεί από τις κυβερνήσεις της χώρας δεν έχουν φέρει αποτελέσματα. Τα προβλήματα του «Κώδικα του νερού» συνεχίζουν να διαιωνίζονται και να ταλανίζουν τους Χιλιανούς την ώρα που στην Ελλάδα ετοιμάζονται για μαζικές ιδιωτικοποιήσεις, στις οποίες συμπεριλαμβάνεται και το δημόσιο νερό.

του Μανόλη Καραδήμα _ m.karadimas@freevox.gr